3. września

W godzinach rannych nawiązano łączność telegraficzną przez ośrodek łączności cukrownia Mełno z dztwem 4 Dp. w Zakrzewie. W związku z przybyciem reszty III/14 pp. d-ca pułku ustala następujące ugrupowanie 14 pp. Rejon Gruta trzyma II/14 pp., III/14 pp. bez 9ej komp. w lasku na płd. wsch. od Gruty – odwód i osłona prawego skrzydła 9 komp. d-ca por. Iwański trzyma dwór Mełno, osłaniając art. tyły od płd. wschodu.

Posterunek bojowy d-cy pułku przy szosie Gruta – Mełno w położeniu centralnym pomiędzy II a III/14 pp. Około godz. 7 rozmawia telefonicznie z d-cą pułku, d-ca 4 Dp. płk. dypl. Niezabitowski. Po przedstawieniu położenia pułku d-ca 4 Dp. zapewnia bezpośrednie wsparcie art., wysyłając do pułku ofic. łącznikowego art. Po chwili własna artyleria rozpoczęła wstrzeliwanie się. Strzela za krótko. … się wydłużenia ognia. Około godz. 8 rusza natarcie nplskiej piechoty wspartej przez czołgi na II/14 pp. w Grucie i obronę 63 pp. Silny ogień art. npla na własnym ugrupowaniu. Adjutant d-cy III/14 pp. por. Stankiewicz ginie od pocisku art. Annowo się pali, widać nacierającą piechotę na przedpolu 63 pp. D-ca pułku melduje o powyższym położeniu d-cy 4 Dp. Około godz 9ej słychać ogień piechoty na tyłach za własnym prawym skrzydłem na kierunku dw. Mełno. Poczem przychodzi meldunek z d-ztwa dywizji iż npl. obchodzi nasze prawe skrzydło na kierunku dw. Mełno. Około godziny 10ej melduje por. Iwański, iż dwór Mełno zajął npl. i wychodzi na tyły ugrupowania 14 pp. Meldunek powyższy przekazuje się d-cy 4 Dp., który rozkazuje trzymać stację i cukrownię Mełno. Gdyby zaszła potrzeba wycofania się to d-ca 14 pp. sam ma decydować. Objęcie z powrotem II/14 pp. przez mjr. Łobzę. Po pewnym czasie d-ca pułku melduje d-cy dywizji:
„III/14pp wycofuje się z Lasku do cukrowni Mełno, gdzie baon zajmie podstawę wyjściową do przeciwnatarcia frontem na wschód w kierunku na dwór Mełno. II/14pp wycofa się do cukrowni Mełno, którą ma trzymać – osłaniając przeciwnatarcie od północy.

Przeciwnatarciem będę dowodzić osobiście. Wyruszenie nastąpi na mój rozkaz natychmiast po przegrupowaniu. Proszę o ogień art. na dwór Mełno”. Dca 4dp. akceptuję decyzję dcy pułku i poleca przyśpieszyć wykonanie przeciwnatarcia na dwór Mełno.

W tym samym czasie duże siły npla wsparte przez broń pan. naciskają na 63 pp. Widać jak prawe skrzydło 66pp. drobnymi grupami odchodzi do tyłu. Rozpoczynają się ruchy naszego pułku na cukrownię Mełno. Npl bez przerwy ostrzeliwuje ogniem art. Grutę – lasek na płd.– wsch. od Gruty i cukrownię Mełno. Ok. godz. 12-ej rusza na rozkaz d-cy pułku III/14pp. D-ca pułku chcąc porwać dowódców i żołnierzy jest w I-linii ugrupowania baonu. W tym czasie rozpoczyna się nalot falowy z niskiego pułapu – lotnictwo npla w 5 falach po 12 samolotów. Każdy samolot rzuca 5 bomb – eksploduje około 300 bomb, powstają duże pożary – żołnierz poraz pierwszy przeżywa bombardowanie lotnicze – powstaje wielkie zamieszanie – baony są rozproszone – częściowo zdemoralizowane. Najwięcej ucierpiał tabor pułku i dywizji wracający szosą Mełno-Zakrzewo. Szosa została doszczętnie zryta dołami w których widniały trupy żołnierskie i końskie.

D-ca pułku wyznaczył punkt zbiórki pułku 1 km w tyle w zagajniku dla uporządkowania oddziałów. Jednak tylko udało się d-cy pułku zebrać część III/14pp. Cukrownia wyleciała w powietrze a z nią punkt opatrunkowy i centrala 4dp. Żołnierze wycofują się na Fijewo-Zakrzewo. Zebrane części III/14pp. kieruje d-ca pułku do Radzynia – tam mają czekać na dalsze rozkazy oraz zatrzymywać wracające oddziały pułku. Sam d-ca pułku udaję się do Zakrzewa do dztwa 4dp. i przedstawia położenie naco otrzymuje od d-cy 4 dp. płk. Niezabitowskiego następujący ustny rozkaz: „4 dp. w ciągu nocy ma przejść do rej. Wąbrzeźna. Mp. Dztwa 4dp. Wąbrzeźno 14pp. przechodzi do odwodu 4dp. Pułk ma się zebrać, uporządkować i przejść na krótki postój dokol. Mazanki najpóźniej do godz. 10 dn. 4 IX. Pułk otrzyma dalsze rozkazy” –

W późnych godz. wieczorowych 14pp. przechodzi na postój do kol. Mazanki ok. godz. 22 – żołnierze otrzymują gorącą strawę i udają się na spoczynek. Stan fizyczny – duże zmęczenie. Postój ubezpieczony został czatami marszowymi . W tym samym dniu 3. IX. jak zeznał następnego dnia d-ca I/14pp. mjr. Kunda – baon we wczesnych godz. rannych otrzymał rozkaz przejścia do dw. Mełno gdzie miał powrócić pod rozkazy d-cy 14pp. Rozkazu tego d-ca 14pp. nie otrzymał. W godz. płd. dn. 3. IX. w tym czasie kiedy 14pp. jest bombardowany przez lotnictwo npla I/14pp. nawiązuje styczność z nplem w rej: dw. Mełno. Rozwija się zaciekła walka ze znacznymi siłami npla., wspieranymi przez art. Nplskie ugrupowanie prawym skrzydłem sięga prawie Zakrzewa. Baon w tej walce ponosi znaczne straty – giną: ppor. Dłutek Władysław, ppor. Beksa, są ranni: por. Mroziński Józef, ppor. Załęski, ppor. Chmielewski. D-ca I/14pp. widzi jak npl. ściąga swoje wysunięte na płd. elementy na dw. Mełno – i angażuje odwodową kamp. do natarcia na dw. Mełno. Po 2-3 godz. krwawej walki opanowuje dw. Mełno. Wysyła patrole, szuka łączności z własn. oddz. Pułku, z położenia wnioskuje iż 4dp. wycofała się na Zakrzewo, nakazuje zbiórkę rannych i odchodzi na płd. dw. Zakrzewo. Do Zakrzewa przybywa w późniejszych godz. wieczorowych, dztwo. 4 dp. jest w trakcie wyruszenia do nowego m.p. do Wąbrzeźna. Mjr Kunda otrzymuje rozkaz marszu nie do kol. Mazanki, gdzie gros 14pp., ale wprost do lasu dw. Wronie w rej. Wąbrzeźna.

Osobiste wrażenie d-cy 14p.p na tle dwudniowych przeżyć wojennych: „14 p.p. walczy dotychczas w niekorzystnych dla siebie warunkach. Jest niekompletny bo ciągle brak I/14 p.p. mjr Kundy Piotra. Sytuacja ciągle nieustalona i niewyjaśniona. Z góry płynie powiew braku sił i środków, które by mogły nplowi się przeciwstawić. Czuje się od góry, iż nie mamy zamiaru bo nie możemy tego terenu utrzymać. Ciągła zmiana d-ców: dn 2. IX. D-ca 16 dp. płk. Świtalski od płd. 2. IX. płk Szyszko-Bohusz. Dn. 3. IX. d-ca 4 dp. płk. Niezabitowski. Dn. 4. IX d-ca 4 dp. płk. Rawicz Mysławski. W rozkazach nie przebija wola utrzymania terenu za wszelką cenę. Nie są znane zamiary d-cy na jutro. Rozkazy otrzymują tylko ustnie – niekompletne. Obsada oficerów 14p.p. ogólnie zupełnie dobra – w dalszych bojach na pewno jeszcze bardziej się wyrobi i na wszystko uodporni. Oficerowie rezerwy wykazują dużo dobrej woli, ale na razie za mało jeszcze wykazują inicjatywy – brak (na razie) pewności siebie, powoduje ich niezdecydowanie. W ciągu dwudniowych walk na szczególne wyróżnienie zasługuje działanie I/14 p.p. mjr Kundy, który przez natarcie na dw. Mełno uchylił niebezpieczeństwo osaczenia – zmusił nieprzyjaciela do wycofania i zamknął przejściowo kierunek na Zakrzewo. Mp. Dztwa 4 Dp. Przez co stworzył dogodne warunki do działań odwrotowych dla Grupy operacyjnej”.
Sytuacja dn. 3. IX. – jak szkic nr 3.

Straty za dzień 2. IX i 3. IX – 39r. 14 p.p. dwudniowe walki z nplem okupił dotkliwymi stratami, zwłaszcza w korpusie oficerskim. Straty wśród oficerów 14 p.p. zabici: por. Stankiewicz adjutant d-cy III/14 p.p. poległ pod Grutą w lesie, ppor. Zarzycki Hieronim d-ca plut. 5-komp. poległ pod Grutą, ppor. Kosmalski Piotr d-ca plut. 2-komp. poległ pod Mełnem, ppor. Giziński Stanisław ofic. wyw. 14p.p. polegl pod Mełnem, ppor. Wenderlich Jan d-ca plut. 5 komp. poległ pod Grutą – dwór, ppor. Zielonkiewicz Władysław d-ca plut. 5 komp. poległ pod Mełnem, ppor. Dłutek Jan d-ca plut. 3 komp. poległ pod Melnem, ppor. Beksa d-ca plut. 3 komp. poległ pod Mełnem. Zaginionych oficerów: 4 –
Ranni: mjr. Rodzeń Józef d-ca III/14 p.p. l. ranny pod Mełnem, por. Bączkowski Kazimierz of. łączn. 14p.p. ranny lekko w stopę pod Mełnem (obaj pozostali w pułku), ppor. Załęski d-ca 1 komp. strzel. ciężko ranny pod Mełnem, por. Mroźński Józef d-ca plut. 3 komp. ranny w nogę pod Mełnem, ppor. Zaleski Leon d-ca plut. ranny w nogę pod Grutą, ppor. Główczyński Józef d-ca plut. z 2 K.C.K.M. ranny pod Mełnem.

Straty wśród szeregowych:
Zabitych podoficerów – 11, strzelców – 97,
Rannych podoficerów – 9, strzelców – 169,
Zaginionych podoficerów – 7, strzelców – 64
Sytuacja dnia 3/IX – jak szkic nr 3